اسلام مال و ثروت حلال را «خیر و فضیلت» می‌داند

حجت الاسلام و المسلمین محمد علی عرب زاده از مبلّغان شهرستان آمل در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری با اشاره به نامگذاری سال ۱۴۰۵ توسط رهبر معظّم انقلاب، حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای (مدّ ظلّه) به «اقتصاد مقاومتی، در سایه وحدت ملّی و امنیّت ملّی» اظهار داشت: نامگذاری سالهای اخیر در موضوع «اقتصاد» نشانگر اهمیت آن برای پیشرفت کشور از نگاه رهبر شهید (قدّس سرّه) و رهبر سوم انقلاب (مدّ ظلّه) می باشد.

اهمیّت مال و ثروت

کارشناس دینی خاطرنشان کرد: اسلام، مال، ثروت و هرگونه نعمت مادّی را مایه استواری جامعه و به مثابه ستون فقرات جامعه انسانی می داند و فرد یا گروهی که فاقد مال هستند، از آن جهت فقیرند که ستون فقرات اقتصادی آنها شکسته و قوام و مقاومت ندارند؛ زیرا فقیر کسی است که مهره کمرش شکسته و قدرت ایستادن و ایستادگی را از دست داده است. چنین فرد و جامعه ای استقلال خود را از دست می دهند. تحریم اقتصادی برخی کشورها از سوی مستکبران جهانی نیز از این روست که مردم تهی دست قدرت مقاومت ندارند؛ از همین رو قرآن کریم به مال اهمیت داده و آن را مایه و پایه قوام و قیام انسان ها دانسته است: « أَمْوالَکُمُ الَّتی جَعَلَ اللهُ لَکُمْ قِیاماً» (نساء: ۵) این تعبیر، از تأثیر مال در حیات و پایداری فرد و جامعه حکایت دارد و بیانگر این حقیقت است که با نابودی اقتصاد، جامعه به خطر انقراض می افتد.

وی افزود: مال به منزله خون در عروق جامعه است و نباید در آن هرگونه تصرّف ناصواب را روا داشت و نباید آن را در اختیار سفیهان و بی خردان قرار داد تا در آن مسرفانه یا مترفانه تصرّف کنند: «وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللهُ لَکُمْ قِیَاماً ...» (نساء: ۵) این آیه کریمه هم مال را به عموم جامعه نسبت داد و هم آن را سبب قیام دانسته و هم از قرار دادن آن در اختیار سفیه، مانند کودک نابالغ یا بالغ بی خرد نهی فرموده است.

خیر و فضیلت بودن مال:

حجت الاسلام و المسلمین عرب زاده ابراز داشت: قرآن کریم، مالی را که عامل رشد و بالندگی باشد، ارزش می شمارد و از آن به خیر و نیکی یاد کرده، می فرماید: اگر کسی خیری (مالی) از خود بر جای گذاشت، نسبت به پدر و مادر و خویشاوندان سفارش به معروف کند: «إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبینَ بِالْمَعْرُوف» (سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۸۰) چیزی را که خدا خیر بداند، خیر واقعی است؛ از این رو تحصیل خردمندانه مال نیز خیر و فضیلت و اسراف و تبذیر آن شرّ و بد است. خدا مال و ثروت را نعمت خود به بندگانش و سبب شکرگزاری می شمارد و می گوید: ما شما را در زمین سکونت دادیم، و برای شما در آن اسباب زندگی نهادیم . شما اندک سپاسگزاری می کنید. «ولَقَد مَکَّنّکُم فِی الاَرضِ وجَعَلنا لَکُم فیها مَعایِشَ قَلیلاً ما تَشکُرون» (سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۰)

وی گفت: حضرت امیرمؤمنان علی (ع) گفتند: بهترین پشتیبان برای تقوای الهی مال است. «نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَی تَقْوَی اللهِ المَال» (شرح نهج البلاغة، ابن أبی الحدید، ج ۱۹، ص ۲۲۷) حضرت امام صادق (ع) گفتند: دنیای حلال بهترین کمک برای تحصیل سعادت آخرت است. «نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْیَا عَلَی الآخِرَةِ» (الکافی، ج ۵، ص ۷۲) امام صادق (ع) می فرماید: کسی که گردآوری مال برای حفظ آبرو، پرداخت بدهی و صله رحم از راه حلال را نمی پسندد، خیری در او نیست. «لا خَیْرَ فِی مَنْ لا یُحِبُّ جَمْعَ الْمَالِ مِنْ حَلالٍ یَکُفُّ بِهِ وَجْهَهُ وَ یَقْضِی بِهِ دَیْنَهُ وَ یَصِلُ بِهِ رَحِمَهُ (الکافی، ج ۵، ص ۷۲)

کارشناس دینی یادآور گردید: اسلام دین کاملی است که هم به آخرت توجّه دارد و هم به دنیا: «وَ ابْتَغِ فیما آتاکَ اللهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللهُ إِلَیْکَ ...؛ پروردگارا، در دنیا به ما بهره ای نیکو که خوشایند توست و در آخرت نیز بهره ای نیکو که خود می پسندی عطا فرما» (سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۰۱) برخی گفته اند که مراد آیه، به استناد روایات، این است که در دنیا برای آخرت خویش کار کن و داشتن اقتصاد جامع و سالم که زمینه ساز استقلال دینی است، می تواند مصداق حسنه دنیا در برابر حسنه آخرت باشد: «رَبَّنا ءاتِنا فِی الدُّنیا حَسَنَةً وفِی الأخِرَةِ حَسَنَة»

بهترین مال:

حجت الاسلام و المسلمین محمد علی عرب زاده خاطرنشان کرد: در روایتی از امیرمؤمنان علی (ع) آمده است: «بهترین مال و دارایی آن است که به وسیل آن، آبرو حفظ شود و حقوق پرداخت گردد.»

محافظت از مال و برخی عوامل آن

مبلّغ شهرستان آمل اظهار داشت: نگهداری مال چنان مهم است که بر پایه برخی روایات، اگر کسی در دفاع از مال خود کشته شود از لحاظ ثواب به منزله شهید به شمار می آید. «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ» (الفقیه، ج ۴، ص۹۵)

وی در بیان برخی از عوامل نگهداری اموال ابراز داشت: یکی از عوامل، «تدبیر در نگهداری» است. امام کاظم (ع) می فرماید: مردی نزد پدرم آمد و همچون خیرخواهان گفت: چرا اموالت را پاره پاره و پراکنده کرده ای؟ اگر در یک جا گرد آید، هزینه نگهداری آنها کمتر و سودشان افزون تر خواهد بود. امام صادق (ع) پاسخ داد: آنها را پراکنده ام تا اگر به شاخه ای از آن آسیبی رسد، دیگری سالم بماند و این کیسه پول همه را یکجا گرد می آورد. «إِنَّ رَجُلاً أَتَی جَعْفَراً (ع) شَبِیهاً بِالْمُسْتَنْصِحِ لَهُ، فَقَالَ لَهُ: یَا أَبَا عَبْدِاللهِ! کَیْفَ صِرْتَ اتَّخَذْتَ الأَمْـوَالَ قِطَـعاً مُتَفَـرِّقَةً وَ لَوْ کَانَتْ فِی مَوْضِعٍ [وَاحِدٍ] کَانَتْ أَیْسَرَ لِمَؤُونَتِهَا وَ أَعْظَمَ لِمَنْفَعَتِهَا؟ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ (ع): اتَّخَذْتُهَا مُتَفَرِّقَةً، فَإِنْ أَصَابَ هَذَا الْمَالَ شَیْ ءٌ سَلِمَ هَذَا الْمَالُ وَ الصُّرَّةُ تَجْمَعُ بِهَذَا کُلِّهِ» (الکافی، ج ۵، ص ۹۱)

حجت الاسلام و المسلمین عرب زاده یادآور گردید: یکی دیگر از عوامل حفظ اموال، «قناعت» است. در روایتی از امام کاظم (ع) می خوانیم: «مَنِ اقْتَصَدَ وَ قَنِعَ بَقِیَتْ عَلَیْهِ النِّعْمَةُ ...؛ هرکس میانه روی و قناعت پیشه کند، نعمتش پایدار شود.» (تحف العقول، ص ۴۰۳)

کارشناس دینی بیان کرد: یکی دیگر از عوامل حفظ و نگهداری اموال، «زکات و انفاق» است. امیرمؤمنان علی (ع) به جابر فرمود: ... ای جابر! کسی که نعمتهای خدا بر او فراوان شود، نیاز مردم به او افزون شود؛ پس اگر به وظیفه الهی خود عمل کند، بقا و دوام نعمت را تضمین کرده است و اگر در انجام دادن واجب الهی خود کوتاهی کند، نعمت را در معرض نابودی و فنا قرار داده است. «دَخَلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِاللهِ الأَنْصَارِیُّ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (ع)، فَقَالَ لَه: ...یَا جَابِرُ! مَنْ کَثُرَتْ نِعَمُ اللهِ عَلَیْهِ کَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَیْهِ، فَإِنْ فَعَلَ مَا یَجِبُ للهِ عَلَیْهِ عَرَضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ وَ إِنْ قَصَّرَ فِیمَا یَجِبُ للهِ عَلَیْهِ عَـرَضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ» (التفسیر المنسوب الی الإمام العسکری (ع)، ص ۴۰۲ ـ ۴۰۳؛ ر. ک: نهج البلاغة، حکمت ۳۷۲) «امام صادق (ع) فرمود: اموالتان را با زکات حفظ کنید ... هیچ مالی در خشکی و دریا تلف نشده، مگر به سبب ممانعت از زکات. «حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ ...مَا تَلِفَ مَالٌ فِی بَرٍّ وَ لا بَحْرٍ إِلَّا بِمَنْعِ الزَّکَاة» (ثواب الأعمال، ص ۴۶) از رسول خدا (ص) به امیرمؤمنان (ع) فرمود: ای علی! مالی که در آن جود و بخشش نباشد، خیری ندارد. «یَا عَلِیُّ! لا خَیْرَ ... فِی الْمَالِ إِلَّا مَعَ الْجُودِ ...» (الفقیه، ج ۴، ص ۳۶۹ ـ ۳۷۰)

نهی از تضییع مال و برخی عوامل آن

مبلّغ شهرستان آمل خاطرنشان کرد: در روایتی نبوی (ص) می خوانیم: «إنّی أکْرَه لَکُمْ عَنْ ... إضَاعَةِ المَال ... فَرَحِمَ اللهُ مُؤمناً ... أَنْفَقَ قَصْداً ...؛ بر شما نمی پسندم که مال را تباه کنید؛ پس خدا رحمت کند مؤمنی را که در انفاق میانه رو باشد.» (دعائم الإسلام، ج ۲، ص ۶۶) و همان گرامی از تباه کردن مال نهی کرد. «نَهَی النَبِیُّ (ص) عَنْ إضَاعَةِ الْمَالِ» (أحکام القرآن، ج ۴، ص ۱۰؛ ر . ک: معانی الأخبار، ص ۲۷۹) امیرمؤمنان علی (ع) فرمود: «.... وَ لا تُضَیِّعَنَّ نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللهِ عِنْدَکَ ...؛ هیچ نعمتی از نعمتهای خدا را که نزد توست، ضایع نکن.» (نهج البلاغة، نامهٔ ۶۹) امام صادق (ع) فرمود: «أَرْبَعَةٌ لا تُسْتَجَابُ لَهُمْ دَعْوَةٌ: ... رَجُلٌ کَانَ لَهُ مَالٌ فَأَفْسَدَهُ، فَیَقُولُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی ...؛ کسی که مالش را ضایع و تباه کند، دعایش مستجاب نمی شود.» (الکافی، ج ۲، ص ۵۱۱)

حجت الاسلام و المسلمین عرب زاده در بیان برخی «عوامل ضایع شدن مال»، خاطرنشان کرد: یکی از عوامل، «سوگند دروغ» می باشد. امیرمؤمنان (ع) به بازرگانان فرمود: از سوگند دروغ بپرهیزید؛ چرا که از مال می کاهد و برکت را می برد. «یَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ! إِیَّاکُمْ وَ الْیَمِینَ الْفَاجِرَةَ، فَإِنَّهَا تُنْفِقُ السِّلْعَةَ وَ تَمْحَقُ الْبَـرَکَةَ» (الغارات، ص ۶۵)

وی بیان کرد: «اسراف» یکی دیگر از عوامل ضایع شدن مال می باشد. امام صادق (ع) فرمود: اسراف، فقرآور است. «.... إِنَّ السَّرَفَ یُورِثُ الْفَقْرَ ...» (الکافی، ج ۴، ص ۵۳) امام کاظم (ع) فرمود: هرکس تبذیر و اسراف کند، نعمت از او زایل می شود. «.... مَنْ بَذَّرَ وَ أَسْرَفَ زَالَتْ عَنْهُ النِّعْمَةُ» (تحف العقول، ص ۴۰۳)

مبلّغ شهرستان امل یادآور گردید: یکی دیگر از عوامل، «تجاوز به مال دیگران» می باشد. امام صادق (ع) فرمود: هرکس مال را به ناحق بجوید، به حق از آن محروم گردد. «.... مَنْ طَلَبَ الْمَالَ بِغَیْرِ حَقٍّ حُرِمَ بَقَاءَهُ لَهُ بِحَقٍّ» (تحف العقول، ص ۳۲۱)

آثار تباه کردن مال

حجت الاسلام و المسلمین محمد علی عرب زاده اظهار داشت: رسول خدا (ص) می فرماید: «.... إِذَا أَبْغَضَ النَّاسُ فُقَرَاءَهُمْ وَ أَظْهَرُوا عِمَارَةَ أَسْوَاقِهِمْ وَ تَبَارَکُوا عَلَی جَمْعِ الدَّرَاهِمِ رَمَاهُمُ اللهُ بِأَرْبَعِ خِصَالٍ بِالْقَحْطِ مِنَ الزَّمَانِ وَ الْجَوْرِ مِنَ السُّلْطَانِ وَ الْخِیَانَةِ مِنْ وُلاةِ الْحُکَّامِ وَ الشَّوْکَةِ مِنَ الْعُدْوَانِ؛ هرگاه مردم فقیرانشان را دشمن دارند (و به آنان چیزی نپردازند)، ولی ساختمان بازارهایشان را آباد کنند و برای مال اندوزی به همدیگر تبریک گویند، خدا با چهار چیز آنان را هدف می گیرد: قحط سالی، ستمشاهی، خیانت کارگزاران و یورش دشمنان.» (تنبیه الخواطر و نزهة النواظر، ج ۱، ص ۱۰)

خطر مال اندوزی

کارشناس دینی افزود: دارایی و ثروت گرچه در تأمین زندگی و رشد و تعالی انسان سهم دارد، اما اگر نگاه به آن ابزاری نباشد و هدف قرار گیرد، مایه سقوط آدمی و محرومیت او از کمال و سعادت می شود؛ زیرا آسایش و آرامش و جمال زندگی انسان در تجمّل مادّی نهفته نیست . او با نیروی عقل زیستن خردمندانه را برگزیده و خرد حکم می کند که انسان به گونه ای زندگی کند که آبرو و حیثیت او نزد خدا و اولیای او محفوظ بماند . رفاه و راحت واقعی در بی نیازی و عدم وابستگی به مال و دیگران است؛ چنان که قرآن احساس بی نیازی آدمی به سبب برخورداری از مال را مذمت کرده، می گوید: انسان مرز خود را نمی شناسد و طغیان می کند؛ چرا که خود را از پروردگار خویش بی نیاز می بیند: «کَلَّا إِنَّ الإِنْسانَ لَیَطْغی ٭ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی» (سورهٔ علق، آیات ۶ ـ ۷)

وی افزود: حضرت رسول خدا (ص) گفتند: بر پیروانم پس از خود از سه چیز بیمناکم: ... از جمله اینکه ثروت در میانشان فزونی یابد تا آنکه به طغیان و ناسپاسی گرایند؛ همچنین آن حضرت فرمود: عوامل نابودی زنان امّتم در دو سرخ فام است: طلا و لباس بدن نما و نابودی مردان امتم در گریز از دانش اندوزی و گرایش به مال اندوزی است. حضرت امیرمؤمنان (ع) گفتند: سه چیز فتنه اند ... از جمله دوستی درهم و دینار که تیر شیطان است؛ همچنین آن حضرت فرمود: خردمند را سزاست که خود را از مستی مال (دلبستگی شدید به آن) نگه دارد؛ زیرا شمیم ناپاک آن عقل را می زداید و از وقار و سنگینی آدمی می کاهد و همچنین فرمود: بدانید فراوانی و انباشتگی ثروت مایه تباهی دین و قساوت دل ها می شود. در این روایات، مال دوستی و دنیاطلبی سرزنش شده است، نه اصل مال؛ پس باید به مال و ثروت به عنوان وسیله تأمین زندگی نگریست، نه هدف آن و با آن نیازهای خود و دیگران را برطرف ساخت.